上の関係式の計算

ちょっと長くなるけれど、頑張ればできるはず。

前節で、ベクトル場の平行移動は \(\overline{V}\) で書くことにしたことを思い出しながら、平行移動の前後でベクトルの長さが変わらないことを数式で表す。

\(x^{\mu} \rightarrow x^{\mu} + \mathrm{d}x^{\mu}\) への平行移動であることが分かるように書いておく。

\[\begin{align} | V(x) |^{2} & = | \overline{V}(x + \mathrm{d}x) |^{2}\\ g_{\mu \nu}(x) V^{\mu}(x) V^{\nu}(x) & = g_{\mu \nu}(x + \mathrm{d}x) \overline{V}^{\mu}(x+\mathrm{d}x) \overline{V}^{\nu}(x+\mathrm{d}x) \end{align}\]

以下の関係式を使って、右辺を計算する。 4番目は、教科書に明記されてないけれど、使ってるはず。

  1. \(g_{\mu \nu}(x + \mathrm{d}x) = g_{\mu \nu}(x) + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu}(x) \mathrm{d}x^{\lambda}\)
  2. \(\overline{V}^{\mu} (x+\mathrm{d}x) = V^{\mu}(x) - \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa}(x) \mathrm{d}x^{\lambda}\)
  3. \(\overline{V}^{\nu} (x+\mathrm{d}x) = V^{\nu}(x) - \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa}(x) \mathrm{d}x^{\lambda}\)
  4. \((\mathrm{d}x^{\lambda})^{2}\) 以上は、微小量なので無視する

まず、2と3の掛け算から計算する。 \((x)\) は省略してる。

\[\begin{align} & \overline{V}^{\mu} (x+\mathrm{d}x) \overline{V}^{\nu} (x+\mathrm{d}x)\\ & = \left( V^{\mu} - \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} \right) \left( V^{\nu} - \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} \right)\\ & = V^{\mu} V^{\nu}\\ & \quad - V^{\mu} \left( \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} \right)\\ & \quad - V^{\nu} \left( \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} \right)\\ & \quad + \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda}\\ & \sim V^{\mu} V^{\nu} - \left( V^{\mu} \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} \right) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} - \left( V^{\nu} \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} \right) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \mathrm{ignored}\\ & = V^{\mu} V^{\nu} - \left( V^{\mu} \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} + V^{\nu} \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} \right) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda}\\ & = V^{\mu} V^{\nu} - \left( \text{イ} \right) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} \end{align}\]

次の計算をするために括弧の中を適当に (イ) と置き換えた。

1との掛け算をする。 ここも \((x)\) は省略した。

\[\begin{align} & g_{\mu \nu}(x + \mathrm{d}x) \overline{V}^{\mu}(x+\mathrm{d}x) \overline{V}^{\nu}(x+\mathrm{d}x)\\ & = g_{\mu \nu} (x+\mathrm{d}x) \left( V^{\mu} V^{\nu} - ( \text{イ} ) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} \right)\\ & = \left( g_{\mu \nu} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} \right) \left( V^{\mu} V^{\nu} - ( \text{イ} ) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} \right)\\ & = g_{\mu \nu} V^{\mu} V^{\nu}\\ & \quad - g_{\mu \nu} ( \text{イ} ) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda}\\ & \quad + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu}\\ & \quad - \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} ( \text{イ} ) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda}\\ & \sim g_{\mu \nu} V^{\mu} V^{\nu} - g_{\mu \nu} ( \text{イ} ) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} + \mathrm{ignored}\\ & = g_{\mu \nu} V^{\mu} V^{\nu} - g_{\mu \nu} ( \text{イ} ) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} \end{align}\]

さて、ここで最初の ベクトルの長さは平行移動しても変わらない という条件に戻って、左辺=右辺、の形を整理していく。 すると、条件式の新しい形を得ることができる。

\[\begin{align} g_{\mu \nu} V^{\mu} V^{\nu} & = g_{\mu \nu}(x + \mathrm{d}x) \overline{V}^{\mu}(x+\mathrm{d}x) \overline{V}^{\nu}(x+\mathrm{d}x)\\ & = \left( \text{上でやってきた右辺の計算} \right)\\ & = g_{\mu \nu} V^{\mu} V^{\nu} - g_{\mu \nu} ( \text{イ} ) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu}\\ \Rightarrow 0 & = - g_{\mu \nu} ( \text{イ} ) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} \end{align}\]

(イ) を代入して、 \(V^{\mu} V^{\nu} \mathrm{d}x^{\lambda}\) の形になるように整理する。

\[\begin{align} - g_{\mu \nu} ( \text{イ} ) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} & = 0\\ - g_{\mu \nu} \left( V^{\mu} \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} + V^{\nu} \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} \right) V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} & = 0\\ - g_{\mu \nu} V^{\mu} \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} - g_{\mu \nu} V^{\nu} \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} & = 0\\ - g_{\mu \nu} \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} V^{\mu} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} - g_{\mu \nu} \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} V^{\nu} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} & = 0 \end{align}\]

ここで、第1項では \(\kappa \leftrightarrow \nu\) の入れ替え、第2項では \(\kappa \leftrightarrow \mu\) の入れ替え、を行う。

\[\begin{align} - g_{\mu \nu} \Gamma^{\nu}_{\kappa \lambda} V^{\mu} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} - g_{\mu \nu} \Gamma^{\mu}_{\kappa \lambda} V^{\nu} V^{\kappa} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} & = 0\\ - g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} V^{\mu} V^{\nu} \mathrm{d}x^{\lambda} - g_{\kappa \nu} \Gamma^{\kappa}_{\mu \lambda} V^{\nu} V^{\mu} \mathrm{d}x^{\lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} & = 0\\ \left( - g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} - g_{\kappa \nu} \Gamma^{\kappa}_{\mu \lambda} + \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} \right) \mathrm{d}x^{\lambda} V^{\mu} V^{\nu} & = 0\\ \therefore \quad \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} - g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} - g_{\kappa \nu} \Gamma^{\kappa}_{\mu \lambda} & = 0 \end{align}\]

こうして、やっと教科書p.125の式(9.29)が得られた。 ちなみに、ここまでで、目的の3分の2くらい。 あともう少し。

接続 \(\Gamma\) をメトリック \(g_{\mu \nu}\) を使って表したいので、上で求めた式を以下のように工夫して組み合わせる。

(この式) + (\(\nu \leftrightarrow \lambda\) した式) - (\(\mu \leftrightarrow \lambda\) した式) の計算をする。

\[\begin{align} \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} - g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} - g_{\kappa \nu} \Gamma^{\kappa}_{\mu \lambda} & = 0\\ (\nu \leftrightarrow \lambda) \qquad + ( \quad \partial_{\nu} g_{\mu \lambda} - g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\lambda \nu} - g_{\kappa \lambda} \Gamma^{\kappa}_{\mu \nu} & = 0 \quad )\\ (\mu \leftrightarrow \lambda) \qquad - ( \quad \partial_{\mu} g_{\lambda \nu} - g_{\lambda \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \mu} - g_{\kappa \nu} \Gamma^{\kappa}_{\lambda \mu} & = 0 \quad ) \end{align}\]

各式の第1項はそのまま計算するしかない。 第2項と第3項は、同じ添字のメトリックで括るようにする。 (メトリックは対称テンソルなので \(g_{\kappa \lambda} = g_{\lambda \kappa}\)

このとき、接続 \(\Gamma\)\(\nu \leftrightarrow \lambda\) に対して対称( \(\Gamma^{\mu}_{\nu \lambda} = \Gamma^{\mu}_{\lambda \nu}\) )であることを利用する。

\[\begin{align} \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} + \partial_{\nu} g_{\mu \lambda} - \partial_{\mu} g_{\lambda \nu} & \quad - g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} - g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\lambda \nu}\\ & \quad - g_{\kappa \nu} \Gamma^{\kappa}_{\mu \lambda} + g_{\kappa \nu} \Gamma^{\kappa}_{\lambda \mu}\\ & \quad - g_{\kappa \lambda} \Gamma^{\kappa}_{\mu \nu} + g_{\lambda \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \mu} = 0\\ \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} + \partial_{\nu} g_{\mu \lambda} - \partial_{\mu} g_{\lambda \nu} & \quad - g_{\mu \kappa} \left( \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} + \Gamma^{\kappa}_{\lambda \nu} \right) \\ & \quad - g_{\kappa \nu} \left( \Gamma^{\kappa}_{\mu \lambda} - \Gamma^{\kappa}_{\lambda \mu} \right)\\ & \quad - g_{\kappa \lambda} \left( \Gamma^{\kappa}_{\mu \nu} - \Gamma^{\kappa}_{\nu \mu} \right) = 0\\ \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} + \partial_{\nu} g_{\mu \lambda} - \partial_{\mu} g_{\lambda \nu} & \quad - g_{\mu \kappa} \left( \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} + \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} \right) \\ & \quad - g_{\kappa \nu} \left( \Gamma^{\kappa}_{\mu \lambda} - \Gamma^{\kappa}_{\mu \lambda} \right)\\ & \quad - g_{\kappa \lambda} \left( \Gamma^{\kappa}_{\mu \nu} - \Gamma^{\kappa}_{\mu \nu} \right) = 0\\ \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} + \partial_{\nu} g_{\mu \lambda} - \partial_{\mu} g_{\lambda \nu} & \quad - 2 g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} = 0 \end{align}\]

いよいよ、最後、 \(\Gamma =\) の形に整理する。

左辺のメトリック \(g_{\mu \kappa}\) を消去するには、その逆テンソル \(g^{\mu \kappa}\) を、両辺の左から掛ける(行列の割り算みたいなもの)。

最後は、教科書に合わせるために \(\mu \leftrightarrow \kappa\) を入れ替えている。

\[\begin{align} \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} & + \partial_{\nu} g_{\mu \lambda} - \partial_{\mu} g_{\lambda \nu} - 2 g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} = 0\\ 2 g_{\mu \kappa} \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} & = \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} + \partial_{\nu} g_{\mu \lambda} - \partial_{\mu} g_{\lambda \nu}\\ \Gamma^{\kappa}_{\nu \lambda} & = \frac{1}{2} g^{\mu \kappa} \left( \partial_{\lambda} g_{\mu \nu} + \partial_{\nu} g_{\mu \lambda} - \partial_{\mu} g_{\lambda \nu} \right)\\ (\mu \leftrightarrow \kappa) \qquad \Gamma^{\mu}_{\nu \lambda} & = \frac{1}{2} g^{\mu \kappa} \left( \partial_{\lambda} g_{\kappa \nu} + \partial_{\nu} g_{\kappa \lambda} - \partial_{\kappa} g_{\lambda \nu} \right) \end{align}\]

これで、教科書p.126の式(9.33)が計算できた。